Người Xơ Đăng tìm hiểu đời sống văn hoá

Người Xơ Đăng: Văn hóa, phong tục tập quán, đời sống và nghề truyền thống giữa đại ngàn Tây Nguyên

1. Người Xơ Đăng là ai?

Xơ Đăng là một trong 54 dân tộc của Việt Nam, thuộc nhóm ngôn ngữ Môn – Khmer. Đây là một trong những cộng đồng cư dân bản địa quan trọng của khu vực Bắc Tây Nguyên và vùng núi phía Tây miền Trung.

Người Xơ Đăng còn có nhiều tên gọi và nhóm địa phương khác nhau như Cà Dong, Tơ Đrá, Mơ-nâm, Hà Lăng, Tà Trĩ, Ka Râng, Bri La, Con Lan… Sự đa dạng về nhóm địa phương tạo nên những khác biệt nhất định trong tiếng nói, trang phục, nghi lễ và phong tục.

Theo số liệu điều tra dân số năm 2019 được Ủy ban Dân tộc tổng hợp, dân số Xơ Đăng khoảng 212.277 người, phân bố chủ yếu ở khu vực Kon Tum và các tỉnh miền Trung – Tây Nguyên.

 

 

2. Người Xơ Đăng sinh sống ở đâu?

Kon Tum là địa bàn cư trú tập trung quan trọng nhất của người Xơ Đăng. Ngoài ra, cộng đồng Xơ Đăng còn sinh sống tại các khu vực miền núi của Quảng Nam, Quảng Ngãi và Đắk Lắk.

Ở Kon Tum, người Xơ Đăng gắn bó lâu đời với các vùng núi như:

• Tu Mơ Rông
• Đăk Glei
• Đăk Tô
• Ngọc Hồi
• Kon Plông
• và nhiều khu vực miền núi khác.

Đặc biệt, vùng Ngọc Linh – Tu Mơ Rông – Nam Trà My là không gian văn hóa quan trọng của các nhóm Xơ Đăng, trong đó có cộng đồng Ca Dong và các nhóm địa phương khác.

Không gian cư trú truyền thống thường là những vùng núi cao, thung lũng, ven sông suối và khu vực rừng, nơi thuận lợi cho canh tác nương rẫy, khai thác lâm sản, săn bắt và chăn nuôi.

 

 

3. Làng và nhà rông – trung tâm của cộng đồng

Một đặc điểm nổi bật trong đời sống Xơ Đăng là tính cộng đồng rất cao.

Mỗi làng truyền thống thường có nhà rông, nơi diễn ra nhiều hoạt động quan trọng của cộng đồng. Nhà cửa của các gia đình thường tập trung thành làng, tạo nên sự gắn bó và hỗ trợ lẫn nhau.

Nhà rông không đơn thuần là một công trình kiến trúc.

Đó là nơi:

• Già làng và người dân bàn việc chung.
• Tổ chức lễ hội.
• Đón khách.
• Sinh hoạt văn hóa.
• Diễn tấu cồng chiêng.
• Thực hiện một số nghi lễ cộng đồng.
• Giáo dục thế hệ trẻ về phong tục và luật tục.

Già làng giữ vị trí đặc biệt quan trọng. Người được cộng đồng kính trọng thường là người có kinh nghiệm, hiểu phong tục, luật tục và có uy tín trong việc giải quyết các vấn đề chung của làng.

 

 

4. Tín ngưỡng và thế giới quan của người Xơ Đăng

Người Xơ Đăng truyền thống có tín ngưỡng đa thần và quan niệm vạn vật hữu linh. Họ tin rằng thế giới tự nhiên có sự hiện diện của các lực lượng siêu nhiên, thần linh liên quan đến đất, nước, rừng, lúa và đời sống con người.

Vì vậy, sản xuất nông nghiệp không chỉ là hoạt động kinh tế mà còn gắn với đời sống tinh thần.

Trước hoặc sau những công việc quan trọng, người dân có thể thực hiện các nghi lễ nhằm:

• Cầu mùa màng tốt tươi.
• Cầu mưa thuận gió hòa.
• Cầu sức khỏe.
• Tạ ơn thần linh.
• Cầu bình an cho cộng đồng.
• Cầu cho gia đình làm ăn thuận lợi.

Đây chính là lý do nhiều lễ hội của người Xơ Đăng gắn chặt với chu kỳ sản xuất nông nghiệp.

 

5. Lao động sản xuất của người Xơ Đăng

Làm rẫy là phương thức sản xuất truyền thống quan trọng

Theo tư liệu của Ủy ban Dân tộc, canh tác nương rẫy là hoạt động sản xuất chủ yếu của người Xơ Đăng. Riêng nhóm Mơ-nâm có truyền thống làm ruộng nước; họ có phương thức làm đất đặc biệt, sử dụng sức người và sức trâu thay cho cày bừa theo cách phổ biến ở đồng bằng.

Các công việc truyền thống bao gồm:

Trồng trọt

• Lúa rẫy.
• Lúa nước ở một số nhóm.
• Ngô.
• Sắn.
• Các loại đậu.
• Rau và cây thực phẩm.
• Một số cây đặc sản địa phương.

Chăn nuôi

• Trâu.
• Bò.
• Heo.
• Gà.
• Các loại gia cầm khác.

Khai thác tự nhiên

• Săn bắt.
• Đánh bắt cá.
• Hái lượm.
• Thu hái sản vật rừng.

Ngoài nông nghiệp, người Xơ Đăng còn có các nghề thủ công như đan lát, dệt và rèn. Đặc biệt, nhóm Tơ Đrá từng nổi tiếng với nghề rèn và kỹ thuật chế tác đồ sắt từ quặng.

 

6. Người Xơ Đăng và cây lúa

Trong đời sống truyền thống, lúa không chỉ là nguồn lương thực mà còn có ý nghĩa tinh thần sâu sắc.

Sau một mùa vụ, cộng đồng có thể tổ chức lễ mừng cơm mới/mừng lúa mới, vừa để tạ ơn thần linh vừa để cộng đồng cùng chia sẻ thành quả lao động.

Những nghi lễ này thường có sự tham gia của cả làng, với:

• Cơm gạo mới.
• Thịt gia súc, gia cầm.
• Rượu cần.
• Cồng chiêng.
• Hát múa.
• Các hoạt động sinh hoạt cộng đồng.

Tài liệu của cơ quan quản lý văn hóa cũng ghi nhận lễ mừng cơm mới của người Xơ Đăng là một trong những nội dung văn hóa truyền thống được giới thiệu, bảo tồn.

 

7. Hôn nhân và phong tục cưới hỏi

Hôn nhân truyền thống của người Xơ Đăng mang tính cộng đồng và gia đình khá rõ.

Trai gái khi trưởng thành có thể tìm hiểu và lựa chọn người bạn đời. Một số phong tục trưởng thành xưa, chẳng hạn tục cưa răng, hiện nay đã giảm nhiều và không còn phổ biến như trước.

Trong một số cộng đồng Xơ Đăng, sau khi hai người yêu nhau và gia đình thống nhất, sẽ tiến hành lễ hỏi, sau đó mới đến lễ cưới.

Một số nghi lễ cưới truyền thống có sự tham gia của:

• Cha mẹ hai bên.
• Họ hàng.
• Ông mối.
• Người lớn tuổi có uy tín.
• Cộng đồng làng.

Trong một mô tả về nghi lễ cưới của người Xơ Đăng ở Quảng Nam, sau lễ hỏi khoảng một thời gian, nhà trai mang lễ vật đến nhà gái. Ông mối thực hiện nghi thức trước thần linh; đôi trai gái cùng uống rượu lễ, trao vòng cưới và chia sẻ cơm, thịt gà như một dấu mốc xác nhận họ chính thức trở thành vợ chồng.

Điều đáng chú ý là phong tục cưới hỏi không hoàn toàn giống nhau giữa các nhóm Xơ Đăng. Vì vậy, khi tìm hiểu văn hóa Xơ Đăng cần tránh coi một nghi lễ của một nhóm địa phương là phong tục chung cho toàn bộ dân tộc.

 

8. Đời sống gia đình sau hôn nhân

Một nét đáng chú ý trong tư liệu về người Xơ Đăng là vợ chồng có thể cư trú luân chuyển giữa gia đình hai bên trong một khoảng thời gian nhất định, thay vì nhất thiết phải ở cố định với nhà chồng hoặc nhà vợ.

Điều này phản ánh mối quan hệ tương đối chặt chẽ giữa: vợ – chồng – cha mẹ – họ hàng – cộng đồng làng.

Ngày nay, cùng với quá trình giao lưu văn hóa, giáo dục, kinh tế và thay đổi điều kiện cư trú, mô hình gia đình truyền thống cũng có nhiều biến đổi.

 

9. Ma chay của người Xơ Đăng

Tang ma là một trong những nghi lễ phản ánh rõ quan niệm của người Xơ Đăng về sự sống, cái chết và thế giới thần linh.

Theo quan niệm truyền thống, cái chết không đơn giản là sự chấm dứt tồn tại mà gắn với hành trình trở về với thế giới thần linh. Vì vậy, tang lễ vừa thể hiện nỗi tiếc thương vừa là nghi thức tiễn đưa người đã khuất.

Một số cộng đồng có tập quán chia của cho người chết, tức là dành lại hoặc đặt những vật dụng, tư trang, công cụ gắn với người đã khuất. Phong tục này thể hiện quan niệm rằng người chết vẫn cần những vật dụng quen thuộc trong thế giới bên kia.

Mỗi làng truyền thống có khu vực chôn cất riêng; đời sống của người chết được nhìn nhận trong mối quan hệ với cộng đồng và thế giới tâm linh.

Tuy nhiên, nghi thức tang ma giữa các nhóm Xơ Đăng có thể khác nhau, và nhiều nghi lễ truyền thống ngày nay đã được giản lược hoặc thay đổi.

 

10. Cồng chiêng – âm thanh của cộng đồng Xơ Đăng

Nếu phải lựa chọn một hình ảnh đại diện cho đời sống tinh thần Tây Nguyên, cồng chiêng chắc chắn là một trong những biểu tượng nổi bật.

Đối với người Xơ Đăng, cồng chiêng không đơn thuần là nhạc cụ.

Âm thanh cồng chiêng gắn với:

• Lễ hội.
• Nghi lễ cộng đồng.
• Cưới hỏi.
• Mừng lúa mới.
• Những sự kiện quan trọng của làng.
• Hát múa và sinh hoạt văn hóa.

Bên cạnh cồng chiêng, người Xơ Đăng còn có các hình thức hát, kể chuyện, chơi nhạc cụ dân gian và múa cộng đồng.

 

11. Lễ hội và đời sống cộng đồng

Một trong những đặc điểm hấp dẫn nhất của văn hóa Xơ Đăng là tính cộng đồng trong lễ hội.

Những dịp quan trọng thường không chỉ là chuyện riêng của một gia đình.

Khi có lễ hội, cả làng có thể cùng: Dựng cây nêu → chuẩn bị lễ vật → thực hiện nghi lễ → đánh cồng chiêng → uống rượu cần → ăn uống → hát múa → vui chơi.

Trong đó, những lễ liên quan đến lúa, nguồn nước, nhà rông và sự bình an của cộng đồng có vị trí quan trọng trong đời sống truyền thống.

 

12. Ẩm thực và rượu cần

Ẩm thực Xơ Đăng hình thành từ chính sản vật của núi rừng và nương rẫy.

Các nguyên liệu quen thuộc gồm:

• Gạo.
• Gạo nếp.
• Rau rừng.
• Măng.
• Cá suối.
• Thịt heo.
• Thịt gà.
• Các sản vật săn bắt, hái lượm.

Trong những dịp lễ hội, rượu cần thường đóng vai trò quan trọng trong giao tiếp cộng đồng.

Một ché rượu không chỉ để uống.

Nó còn là cách mời khách, kết nối cộng đồng và chia sẻ niềm vui.

 

13. Những giá trị nổi bật trong văn hóa Xơ Đăng

Có thể khái quát văn hóa Xơ Đăng bằng 5 giá trị nổi bật:

1. Tính cộng đồng

Con người gắn bó với làng và hỗ trợ nhau trong lao động cũng như những sự kiện quan trọng.

2. Sự gắn bó với thiên nhiên

Rừng, đất, nước, cây lúa và các hiện tượng tự nhiên giữ vị trí quan trọng trong thế giới quan truyền thống.

3. Tôn trọng người có uy tín

Già làng và những người am hiểu phong tục có vai trò quan trọng trong đời sống cộng đồng.

4. Văn hóa lễ hội

Cồng chiêng, rượu cần, múa hát và nghi lễ tạo nên không gian văn hóa đặc trưng.

5. Lao động gắn với văn hóa

Sản xuất nông nghiệp không tách rời tín ngưỡng. Mùa vụ, cơm mới, nguồn nước và cuộc sống cộng đồng luôn có mối liên hệ chặt chẽ.

 

14. Người Xơ Đăng ngày nay

Ngày nay, đời sống người Xơ Đăng đã có nhiều thay đổi. Giao thông, giáo dục, y tế, điện, internet, kinh tế hàng hóa và quá trình đô thị hóa đã tạo ra những điều kiện sống mới.

Tuy nhiên, tại nhiều vùng cộng đồng vẫn đang bảo tồn tiếng nói, cồng chiêng, nhà rông, lễ hội, nghề thủ công và các phong tục truyền thống.

Đặc biệt, những vùng như Ngọc Linh, Tu Mơ Rông, Nam Trà My, Đăk Glei và các khu vực miền núi Kon Tum – Quảng Nam – Quảng Ngãi đang trở thành những không gian quan trọng để tìm hiểu văn hóa bản địa.

 

15. Xơ Đăng – một nền văn hóa gắn với đại ngàn

Điều làm nên nét đặc biệt của người Xơ Đăng không chỉ nằm ở bộ trang phục, nhà rông hay tiếng cồng chiêng.

Đó là một lối sống hình thành qua nhiều thế hệ trong mối quan hệ giữa con người – cộng đồng – núi rừng – đất đai – thần linh.

Từ lúc gieo hạt xuống đất, chăm sóc nương rẫy, thu hoạch lúa, dựng nhà, cưới vợ gả chồng cho đến khi tiễn một người về với thế giới bên kia, mỗi chặng đường của cuộc đời đều có dấu ấn của cộng đồng.

Chính vì vậy, tìm hiểu người Xơ Đăng cũng là tìm hiểu một phần quan trọng của văn hóa Trường Sơn – Tây Nguyên.

Người Xơ Đăng tại Măng Đen còn có tên gọi M’Nâm, nếu bạn đi du lịch Măng Đen có thể đến làng kon Pring để tham quan trãi nghiệm nhé

Để đến được Kon Tum hoặc Măng Đen bạn có thể di chuyển bằng xe du lịch qua Quốc lộ 14, 24 hoặc đường hàng không đến sân bay Pleiku – Gai Lai nhé

Lưu ý về văn hóa: Xơ Đăng là một dân tộc có nhiều nhóm địa phương, vì vậy phong tục cưới hỏi, tang ma, nhà ở, lễ hội và nghi thức tín ngưỡng có thể khác nhau giữa từng vùng. Những mô tả trên nên được hiểu là những nét tiêu biểu, không phải mọi cộng đồng Xơ Đăng đều thực hành hoàn toàn giống nhau